Âm dương dùng vào bố trí nhà: cặp đối lập như một công cụ thiết kế
Bài trước nói khái niệm gốc. Bài này nói phần dùng được: áp cặp đối lập vào việc sắp xếp một ngôi nhà.
Nói trước cho rõ, vì trang này nhất quán ở điểm đó: đây là một khung để suy nghĩ, không phải phép đo. Không có thiết bị nào đo được nhà mình đang lệch bao nhiêu.
Điều làm khung này hữu ích
Cái hay của cặp đối lập không nằm ở hai cái tên, mà ở ba ý đi kèm:
- Không cái nào tuyệt đối — chỉ là so với cái kia. Một phòng "sáng" là sáng so với phòng bên.
- Luôn có cả hai — không chỗ nào chỉ có một vế.
- Đổi theo thời gian — phòng khách ban ngày khác phòng khách lúc nửa đêm.
Ba ý này khiến nó thành công cụ tốt để đặt câu hỏi về nhịp sử dụng, chứ không phải để dán nhãn tĩnh cho từng phòng.
Chia khu động và khu tĩnh
Cách áp dụng rõ ràng nhất, và cũng là cách kiến trúc hiện đại vẫn làm dưới tên khác:
- Khu động — cửa vào, phòng khách, bếp, chỗ ăn, chỗ trẻ chơi. Ồn, sáng, người qua lại.
- Khu tĩnh — phòng ngủ, chỗ đọc, chỗ làm việc cần tập trung. Yên, kín, ít người qua.
- Vùng đệm giữa hai khu — hành lang, tủ, kệ sách; nó giữ cho hai nhịp không va nhau.
Lỗi hay gặp ở nhà phố: phòng ngủ mở thẳng ra khu sinh hoạt mà không có gì đệm. Đây là nguyên nhân thật của nhiều lời phàn nàn "nhà không yên", và nó sửa được bằng một cánh cửa hoặc một tấm ngăn.
Nhịp một ngày
Cùng một chỗ nên đổi vai theo giờ, và nhà nào làm được điều này thì dùng được nhiều diện tích hơn:
- Sáng: mở rèm, mở cửa, để nhà sáng và thoáng.
- Chiều: che nắng gắt, bật quạt hoặc máy lạnh.
- Tối: giảm sáng dần, đèn ấm, bớt ồn — điều này đã nói ở bài ánh sáng và giấc ngủ.
Cách nghĩ theo cặp đối lập giúp thấy rõ một điều: một căn nhà chỉ có một chế độ là nhà thiếu linh hoạt, dù chế độ đó có đẹp tới đâu.
Vật liệu và bề mặt
Áp vào chọn đồ thì thành nguyên tắc cân bằng quen thuộc:
- Cứng và mềm — nhà toàn gạch, kính, kim loại thì vang tiếng và lạnh lẽo; thêm rèm, thảm, đệm, sách là dịu ngay. Đây cũng chính là cách xử tiếng vọng đã nói ở bài tiếng ồn.
- Bóng và nhám — bề mặt bóng phản sáng và lộ bụi; nhám hút sáng và ấm mắt.
- Nặng và nhẹ — đồ nặng làm chỗ trụ, đồ nhẹ tạo chuyển động.
- Thẳng và cong — góc cạnh cho cảm giác gọn, đường cong cho cảm giác mềm.
Không có tỷ lệ nào chuẩn. Nguyên tắc dùng được: chỗ nào thấy quá tay một vế thì thêm vế kia.
Một phép thử đơn giản
Đi một vòng nhà và với mỗi phòng, hỏi hai câu:
- Phòng này để làm gì — hoạt động hay nghỉ ngơi?
- Mọi thứ trong đó có phục vụ việc ấy không — ánh sáng, tiếng ồn, đồ đạc, lối đi?
Chỗ nào hai câu không khớp thì đó là chỗ cần chỉnh. Ví dụ hay gặp: phòng ngủ kê bàn làm việc bừa bộn, hoặc phòng khách tối om vì rèm dày không bao giờ kéo.
Giới hạn của cách nghĩ này
Nói cho công bằng:
- Không định lượng được — không ai nói được nhà bạn đang lệch bao nhiêu phần trăm.
- Rất dễ áp vào đâu cũng thấy hợp, nên nó giải thích tốt hơn là dự đoán.
- Không thay được các yêu cầu cụ thể: an toàn, thoát nước, đủ sáng, đủ chỗ đi lại.
Cách dùng đúng tầm của nó: như một danh sách câu hỏi để rà lại nhà, không phải như một bộ luật để tuân theo. Ở tầm đó thì nó thật sự hữu ích, và nó trùng khớp đáng kể với những gì người làm thiết kế vẫn cân nhắc.
Áp vào nhà nhỏ và nhà một phòng
Nhà chỉ có một không gian thì không chia khu theo phòng được, nhưng vẫn chia theo cách khác:
- Chia theo chiều cao — chỗ ngủ và chỗ nghỉ ở phần thấp và kín hơn, chỗ hoạt động ở phần thoáng.
- Chia bằng ánh sáng — một đèn bàn ấm cho góc nghỉ, đèn chung sáng cho góc làm việc. Bật tắt là đổi vai cả căn phòng.
- Chia bằng đồ đạc — lưng ghế, kệ thấp, rèm treo; không cần vách thật.
- Chia theo giờ — cùng cái bàn, ban ngày làm việc, tối dọn đi để ăn cơm.
Điểm hai là cách rẻ nhất và cũng hiệu quả nhất trong phòng nhỏ: đổi ánh sáng thì đổi được cảm giác của cả không gian mà không phải dời một món đồ nào.