Cửu cung trong kiến trúc và bố cục nhà ở

Lưới chín ô — cửu cung — không chỉ là công cụ trong lý số. Nó là một cách tổ chức không gian đã xuất hiện trong kiến trúc, quy hoạch đô thị và cả trong cách bố trí nhà ở truyền thống ở nhiều nơi.

Bài này nói về cửu cung như một nguyên tắc bố cục: nó đến từ đâu, được dùng thế nào, và phần nào của nó vẫn còn hợp lý với cách xây nhà hôm nay.

Lưới chín ô: cấu trúc và nguồn

Cửu cung là lưới ba nhân ba — tám ô vây quanh một ô trung tâm. Trong lý số, các ô mang số từ một tới chín theo cách sắp của Lạc Thư, với tổng mỗi hàng ngang, hàng dọc và đường chéo đều bằng mười lăm.

Về mặt hình học thì đây là cấu trúc rất cơ bản: chia một hình vuông thành chín phần là cách chia đơn giản nhất tạo ra được một tâm rõ ràng và tám vị trí quanh nó. Bốn phương chính, bốn phương phụ, và trung tâm.

Chính tính đơn giản đó giải thích vì sao cấu trúc này xuất hiện độc lập ở nhiều nơi — nó không phải phát minh của riêng một truyền thống nào, mà là một cách chia mà con người dễ nghĩ tới.

Trong quy hoạch đô thị cổ

Nhiều đô thị cổ Đông Á được quy hoạch theo lưới bàn cờ với trục chính bắc nam, và bố cục này thường được mô tả trong tương quan với nguyên tắc cửu cung — trung tâm là cung điện hoặc công trình quan trọng nhất, các khu chức năng bố trí quanh đó theo hướng.

Các tài liệu cổ về chế độ xây dựng có mô tả những nguyên tắc dạng này, và nhiều kinh đô trong lịch sử được xây theo tinh thần đó ở mức độ khác nhau.

Cần thận trọng ở một điểm: mức độ các đô thị thật tuân theo nguyên tắc lý thuyết là chuyện được nghiên cứu và tranh luận. Địa hình thật, sông ngòi, quy mô dân cư và lịch sử mở rộng đều làm bố cục lệch khỏi sơ đồ lý tưởng. Nên đọc mô tả về "kinh đô xây theo cửu cung" như một cách diễn giải chứ không phải một bản vẽ thi công.

Trong nhà ở truyền thống

Ở quy mô ngôi nhà, nguyên tắc tương ứng thể hiện qua mấy điểm:

Gian giữa là gian trọng. Nhà ba gian hay năm gian của người Việt có gian giữa là nơi đặt bàn thờ và tiếp khách — nó là trung tâm cả về vị trí lẫn về vai trò. Hai bên là các gian sinh hoạt.

Bố cục đối xứng qua trục giữa. Cửa chính, gian giữa, và thường là sân trước nằm trên một trục.

Sân trong và các dãy nhà quanh nó — kiểu bố cục nhiều nơi Á Đông có sân giữa với các dãy nhà bao quanh. Đây là cấu trúc "tám quanh một" ở dạng thực tế nhất.

Phần lý do thực dụng của bố cục này khá rõ: sân giữa cho ánh sáng và thông gió cho toàn bộ các dãy; gian giữa ở vị trí ai vào cũng tới; và bố cục đối xứng thì dễ xây, dễ mở rộng.

Cửu cung trong ứng dụng phong thuỷ

Trong các dòng lý khí, lưới chín ô được đặt chồng lên mặt bằng nhà — tám hướng cộng trung tâm — rồi mỗi ô được luận theo hệ của dòng đó. Đây là cơ sở của huyền không phi tinh và của nhiều cách luận khác.

Mấy điểm kỹ thuật mà các tài liệu không thống nhất, và người đọc nên biết:

Chia lưới thế nào với nhà không vuông. Nhà hình chữ L, nhà méo, nhà có phần nhô ra — chia theo hình bao ngoài hay theo diện tích thực? Các cách xử lý khác nhau.

Tâm nhà nằm ở đâu. Với nhà hình chữ nhật thì đơn giản; với nhà hình phức tạp thì việc xác định tâm là một câu hỏi thật và cách tính khác nhau.

Nhà nhiều tầng. Áp lưới cho từng tầng riêng hay cho cả khối.

Biết những điểm này thì hiểu vì sao hai người cùng dùng cửu cung vẫn có thể chia lưới khác nhau và ra hai kết luận khác nhau về cùng một căn nhà.

Phần vẫn hợp lý với cách xây nhà hôm nay

Bỏ qua phần luận cát hung, bố cục dạng cửu cung có mấy ý vẫn dùng được:

Có một trung tâm rõ ràng. Một không gian chung mà các phòng khác quây quanh — phòng khách hoặc khu sinh hoạt chung. Nhà không có trung tâm thì các thành viên dễ tản về phòng riêng và ít gặp nhau; đây là quan sát mà nhiều kiến trúc sư hiện đại cũng nhắc tới.

Trung tâm nên thoáng, không nên chất đồ. Trong cách nói cổ thì trung cung cần để trống; trong cách nói thực dụng thì đó là chỗ giao thông của cả nhà, chất đồ vào là cản lối đi. Cùng một kết luận.

Chia vùng theo chức năng và theo hướng. Đặt khu ngủ về phía ít ồn, khu sinh hoạt về phía sáng, khu phụ về phía kém thuận lợi hơn — đây là nguyên tắc thiết kế cơ bản, và nó trùng với tinh thần phân vùng của cửu cung.

Đối xứng làm không gian dễ đọc. Người bước vào một căn nhà có bố cục rõ ràng thì định hướng được ngay. Không bắt buộc phải đối xứng, nhưng bố cục có logic thì dễ chịu hơn bố cục ngẫu nhiên.

Chỗ không nên áp máy móc

Nhà phố hiện đại hiếm khi vuông. Lô đất dài hẹp, có phần nhô ra, có giếng trời lệch — áp một lưới chín ô lên đó là việc phải diễn giải rất nhiều, và diễn giải khác nhau thì kết quả khác nhau.

Căn hộ chung cư càng khó. Mặt bằng do kiến trúc sư của dự án quyết, cột và hộp kỹ thuật cố định, và ranh giới căn hộ không theo logic nào của cửu cung.

Đừng phá bố cục hợp lý để chiều một sơ đồ. Nếu việc áp lưới dẫn tới kết luận phải dời bếp, bịt cửa sổ, hay bỏ một lối đi cần thiết — thì cái giá thực tế của việc đó thường lớn hơn lợi ích được hứa hẹn.

Tóm lại

Cửu cung là cách chia đơn giản nhất tạo ra một tâm và tám vị trí quanh nó, và vì đơn giản nên nó xuất hiện ở nhiều truyền thống. Trong quy hoạch cổ và nhà ở truyền thống, nó thể hiện qua trục giữa, gian trọng ở giữa, và sân trong có các dãy bao quanh — phần lý do thực dụng khá rõ. Trong ứng dụng phong thuỷ thì cách chia lưới với nhà không vuông là điểm các tài liệu không thống nhất. Còn phần vẫn dùng được hôm nay là: có một trung tâm rõ ràng, giữ trung tâm thoáng, và phân vùng theo chức năng — ba điều này đứng vững bất kể bạn theo cách nghĩ nào.