Can chi như một cách ghi thời gian: đọc năm cũ và tránh nhầm tuổi
Bài trước nói mười can, mười hai chi và vòng sáu mươi. Bài này nói công dụng gốc của nó, thứ có trước mọi chuyện xem tuổi: can chi là một hệ đánh dấu thời gian.
Một hệ tên gọi, không phải hệ số đếm
Điểm khác biệt cơ bản so với cách ghi năm bằng số: can chi đặt tên cho từng năm theo một chu kỳ, chứ không đếm từ một mốc.
Hệ quả:
- Tên năm lặp lại sau sáu mươi năm. Chỉ nói tên can chi thì chưa biết là năm nào — còn phải biết khoảng thời gian.
- Không có năm số không hay năm âm; nó không đo khoảng cách, chỉ gọi tên.
- Muốn quy đổi sang dương lịch thì phải biết thêm bối cảnh.
Đây là lý do khi đọc một tài liệu cũ ghi tên năm can chi, người ta phải dựa vào sự kiện đi kèm để xác định là chu kỳ nào.
Dùng cho cả năm, tháng, ngày và giờ
Cùng một bộ tên được dùng cho bốn cấp thời gian. Với người đọc tài liệu cũ, điều này hữu ích:
- Ngày can chi chạy liên tục, không phụ thuộc tháng — nên nó là một chuỗi đếm ngày khá ổn định.
- Nhờ vậy, các mốc ngày trong ghi chép cổ đối chiếu được với nhau ngay cả khi cách tính tháng có thay đổi.
- Giờ can chi chia ngày thành mười hai khoảng, mỗi khoảng hai tiếng — đã nói ở bài về lịch.
Trong gia phả và giấy tờ cũ
Đây là chỗ nhiều gia đình gặp thật:
- Gia phả và bia mộ thường ghi năm theo can chi.
- Muốn biết là năm dương nào thì cần xác định chu kỳ dựa vào đời, vào sự kiện, hoặc vào các mốc khác trong cùng tài liệu.
- Nên ghi cả hai cách khi chép lại: tên can chi như bản gốc, và năm dương đã quy đổi kèm ghi chú là suy ra.
- Nếu không chắc chu kỳ thì ghi rõ là không chắc thay vì đoán rồi để lớp sau tưởng là chắc.
Điểm bốn quan trọng với việc chép lại gia phả: một phỏng đoán không ghi chú sẽ thành sự thật sau một đời.
Mấy chỗ hay nhầm khi tính tuổi
- Tuổi âm và tuổi dương tính khác nhau, và cách tính tuổi âm cũng khác nhau theo vùng. Khi hỏi tuổi ai đó thì nên hỏi rõ đang nói theo cách nào.
- Người sinh đầu năm — mốc chuyển năm can chi theo phái nào, chuyện đã nói ở bài lịch và bài lập bảng.
- Con giáp không đủ để xác định năm — mười hai con giáp lặp mỗi mười hai năm, nên phải kèm can hoặc kèm khoảng thời gian.
- Giấy tờ ghi năm âm ở người lớn tuổi, rồi khi làm giấy mới bị quy đổi sai.
Điểm ba là lỗi phổ biến nhất trong đời thường: nói "tuổi Ngọ" thôi thì có thể là nhiều năm cách nhau mười hai năm một.
Vì sao chu kỳ sáu mươi lại tiện
Sáu mươi năm dài hơn phần lớn quãng đời làm việc của một người, nên trong sinh hoạt thường ngày hiếm khi trùng tên gây nhầm. Đủ dài để không lẫn, đủ ngắn để nhớ và dùng được.
Ngoài ra nó tạo ra một cột mốc quen thuộc: khi tên năm quay lại đúng năm sinh, người ta tròn một vòng — và nhiều gia đình lấy đó làm dịp mừng.
Dùng cho việc thực tế hôm nay
- Ghi ngày giỗ theo âm và đặt nhắc, vì mỗi năm rơi vào ngày dương khác nhau.
- Chép lại gia phả với cả hai cách ghi.
- Đọc bia mộ và hoành phi — biết đọc tên năm thì hiểu được tuổi của công trình.
- Hỏi người lớn về năm sinh theo can chi trong lúc còn hỏi được.
Điểm cuối là việc nên làm sớm: thông tin về đời trước mất đi rất nhanh, và nó không có ở đâu khác ngoài trí nhớ người trong nhà.
Lưu giữ thông tin dòng họ
Vì bài này đụng tới gia phả, nói thêm phần thực tế cho ai đang muốn giữ lại:
- Chụp ảnh mọi tài liệu cũ trước khi nó hỏng thêm — gia phả giấy, bia, hoành phi, sổ tay. Chụp rõ, nhiều góc, đủ sáng.
- Ghi âm người lớn kể, và hỏi những câu cụ thể: ông bà sinh năm nào, quê ở đâu, làm nghề gì, nhà từng ở đâu.
- Lập một bảng đơn giản: tên, năm sinh năm mất theo cả hai cách ghi, quan hệ, ghi chú.
- Chia bản sao cho vài người trong họ — một bản duy nhất là một bản dễ mất.
- Ghi rõ nguồn cho từng thông tin: ai kể, chép từ đâu, hay là suy đoán.
Điểm năm là điều làm nên khác biệt giữa một tập tài liệu dùng được và một tập giấy mà đời sau không biết tin phần nào. Và điểm hai thì không hoãn được — đây là loại thông tin mất là hết.