Ghi thời gian bằng tên lặp lại: tiện ở đâu, và rắc rối ở đâu
Hai bài trước nói mười can mười hai chi với vòng sáu mươi, và nói cách đọc năm cũ tránh nhầm tuổi. Bài này nói một đặc điểm chung của mọi hệ đặt tên theo chu kỳ, và hệ quả rất thực tế của nó.
Vì sao đặt tên xoay vòng lại tiện
- Không cần một mốc gốc. Đếm liên tục thì phải có năm số không, và phải có người thống nhất mốc ấy; đặt tên xoay vòng thì không cần.
- Tên dễ nhớ hơn số lớn. Một cái tên có hình ảnh dễ đọng lại hơn một con số bốn chữ số.
- Nhìn tên là biết vị trí trong chu kỳ, tiện cho việc mùa vụ và lễ tiết.
- Dùng được ngay cả khi ít người biết chữ — truyền miệng vẫn giữ được.
Đây là lý do rất nhiều nền văn hoá có hệ tên xoay vòng dưới dạng nào đó, chứ không riêng một nơi nào.
Rắc rối: tên lặp lại
Cái tiện ở trên có một cái giá đi kèm, và nó là cái giá lớn:
- Sau một vòng thì tên quay lại, nên một mốc ghi bằng tên chu kỳ không xác định duy nhất một thời điểm.
- Tư liệu cũ ghi theo cách này thì phải có thêm thông tin mới định được vòng nào — đời vua nào, sự kiện nào kèm theo, hoặc đối chiếu với một mốc khác.
- Càng lùi xa càng khó, vì càng ít mốc phụ để đối chiếu.
- Người đọc dễ nhầm hai mốc cách nhau đúng một vòng — và sai lệch này lớn tới mức đổi hẳn câu chuyện.
Đây không phải khuyết điểm của một hệ cụ thể, mà là hệ quả tất yếu của việc dùng tên lặp lại. Hệ nào xoay vòng cũng gặp.
Cách người ta gỡ
- Ghi kèm một mốc khác: niên hiệu, đời, hoặc một sự kiện ai cũng biết.
- Ghi kèm tuổi người trong giấy tờ cá nhân — hai thông tin cùng lúc thì thu hẹp được.
- Đối chiếu nhiều nguồn khi tra tư liệu cũ.
- Ngày nay thì ghi kèm năm dương lịch, và đó là cách gọn nhất.
Khi tự tra một mốc
- Ghi rõ mình đang tra theo lịch nào — âm hay dương; nhầm chỗ này là sai ngay từ đầu.
- Chú ý mốc chuyển năm. Người sinh vào quãng đầu năm dương lịch rất dễ bị ghi nhầm sang năm trước hoặc sau theo cách tính khác.
- Đối chiếu hai nguồn thay vì tin một nguồn.
- Với tư liệu cũ thì tìm mốc phụ, đừng kết luận từ tên chu kỳ đơn lẻ.
- Ghi lại nguồn mình đã dùng, để sau này kiểm được.
Chuyện này gặp ở đâu trong đời thường
- Giấy tờ cũ trong nhà — gia phả, văn tự, bằng khoán ghi theo cách cũ.
- Bia và hoành phi ở nhà thờ họ, đình chùa.
- Tính tuổi người lớn tuổi khi giấy tờ không khớp nhau — chuyện rất phổ biến với thế hệ trước.
- Tra năm sinh cho các việc theo nếp, và đây là chỗ sai một chút là lệch cả kết quả.
Với giấy tờ cũ trong nhà thì lời khuyên thực tế nhất: chụp lại và hỏi người lớn tuổi nhất còn đọc được — chờ thêm vài năm là không còn ai đọc được nữa, và đó là thứ mất hẳn.
Ghi chép cho đời sau
Bài này nói về việc đọc mốc cũ, nhưng phần có ích nhất lại là việc mình ghi hôm nay:
- Ghi cả hai cách trong mọi giấy tờ gia đình — ngày dương lịch và cách ghi theo nếp nếu nhà mình dùng.
- Ghi đủ ngày tháng năm, đừng ghi tắt; kiểu ghi tắt sau vài chục năm rất dễ đọc nhầm.
- Ghi tên đầy đủ và quan hệ trong gia phả, không chỉ ghi tên gọi trong nhà.
- Ghi bằng bút bền màu, trên giấy tốt, và cất nơi khô.
- Chụp lại lưu vào máy và gửi cho vài người trong nhà — giấy thì mất được, bản chụp ở nhiều nơi thì khó mất hơn.
Đây là việc mất rất ít công mà người biết ơn lại là người mình chưa gặp — con cháu vài chục năm sau, lúc muốn tra lại một mốc mà không còn ai để hỏi.
So với cách đếm liên tục
- Đếm liên tục thì mỗi năm một số riêng, không bao giờ trùng — đó là ưu điểm lớn nhất và là lý do nó thắng trong việc ghi chép chính thức.
- Nhưng nó cần một mốc gốc được thống nhất, và mốc đó là quy ước chứ không phải điều tự nhiên.
- Hai cách không loại trừ nhau: nhiều nơi dùng song song, mỗi cách cho một việc.
- Cách xoay vòng vẫn sống vì nó gắn với nếp và với cách nói hằng ngày, không chỉ vì thói quen.
Một điều đáng nhớ
Hệ can chi được dựng ra để ghi và để nhớ — nó là một công cụ lịch pháp trước khi là gì khác. Nhìn đúng chức năng gốc ấy thì hiểu được cả cái hay lẫn cái giới hạn của nó.
Và với người dùng hôm nay, điều thực tế nhất vẫn là ghi kèm năm dương lịch vào mọi giấy tờ trong nhà. Mười giây hôm nay tiết kiệm cho con cháu rất nhiều công tra cứu.