Đọc một bài phong thủy trên mạng: cách bóc ra từng lớp
Hai bài trước giải nghĩa ba mươi thuật ngữ hay gặp, và nói mấy chữ hay bị dùng sai. Bài này là kỹ năng đi kèm: đọc một bài bất kỳ và bóc nó ra từng lớp.
Một bài viết thường trộn ba loại câu rất khác nhau. Tách được ba loại đó là đủ để đọc gì cũng đỡ bị dắt — và việc tách này không cần kiến thức chuyên môn nào.
Ba loại câu
- Câu mô tả — nói về thứ quan sát được: "phòng này buổi chiều nắng chiếu thẳng vào giường". Kiểm được bằng cách ra nhìn.
- Câu diễn giải — gán nghĩa cho quan sát đó theo một hệ: "vì vậy khí bị xung". Không kiểm được bằng cách nhìn, và phụ thuộc hệ nào đang dùng.
- Câu bán hàng — dẫn tới một hành động tốn tiền: "nên đặt món X ở góc Y".
Bài viết tử tế thì ba loại này phân biệt được. Bài viết có vấn đề thì chúng bị gộp làm một, khiến câu ba nghe như hệ quả tất yếu của câu một.
Thử tách một đoạn
Lấy một câu kiểu quen thuộc: "Giường kê dưới xà ngang khiến khí đè xuống, gây mất ngủ, nên treo một vật phẩm để hóa giải."
- Phần mô tả: có xà ngang phía trên giường. Ra nhìn là biết.
- Phần cảm nhận có cơ sở: nhiều người thấy bí bách khi nằm dưới một khối nặng sát đầu — đây là điều có thật và giải thích được bằng tâm lý.
- Phần diễn giải: "khí đè xuống" — thuộc hệ, không kiểm bằng quan sát được.
- Phần bán hàng: treo một món để hóa giải.
Tách xong thì thấy ngay cách xử rẻ nhất nằm ở lớp một: kê giường lệch đi, hoặc làm trần che. Món treo thêm không chạm vào cái gây khó chịu.
Dấu hiệu của bài viết chỉ để bán
- Mọi vấn đề đều dẫn tới một món hàng, và món đó có sẵn ngay dưới bài.
- Không có phương án không tốn tiền nào được nhắc tới.
- Nói tới tai hoạ bằng giọng chắc nịch.
- Con số rất cụ thể mà không có nguồn.
- Nhiều chữ chuyên môn mà không giải nghĩa — dùng thuật ngữ để người đọc thấy mình không đủ hiểu biết mà phản biện.
- Không bao giờ nói "trường hợp này thì không cần làm gì".
Thuật ngữ mượn từ khoa học
Đây là dạng khó nhận nhất, vì nó nghe rất đáng tin:
- Chữ vật lý gắn vào một tuyên bố khác hẳn — mượn tên gọi mà không mượn định nghĩa.
- Cách kiểm: hỏi đại lượng đó đo bằng đơn vị gì và bằng dụng cụ nào. Có đơn vị và dụng cụ tiêu chuẩn thì là chữ dùng đúng nghĩa; không có thì đó là chữ mượn.
- Không phải mượn chữ là xấu — nhiều khi chỉ là cách nói cho dễ hình dung. Vấn đề là khi nó được dùng để làm một tuyên bố nghe như đã được chứng minh.
Với nội dung video và mạng xã hội
Dạng này khó bóc hơn bài viết, vì nó đi nhanh và dựa nhiều vào giọng điệu:
- Không có chỗ để dừng lại nghĩ — video chạy tiếp, và cảm giác thuyết phục đến từ nhịp chứ không từ lập luận.
- Xem lại đoạn đưa ra kết luận nếu thấy mình bị thuyết phục nhanh; nghe lần hai thường thấy khác.
- Chú ý đoạn chuyển từ mô tả sang khuyên mua — trong video, đoạn đó thường rất ngắn và trôi qua nhanh.
- Đọc phần bình luận, nhưng nhớ rằng bình luận cũng lọc được.
- Người nói tự tin không đồng nghĩa với nói đúng; đây là thứ dễ nhầm nhất ở dạng nội dung này.
Mấy câu tự hỏi khi đọc
- Câu này mô tả hay diễn giải?
- Nếu bỏ hết phần diễn giải đi, còn lời khuyên nào dùng được không? Còn thì đó là phần đáng giữ.
- Bài này có bán gì không, và món đó xuất hiện ở đoạn nào?
- Có nêu trường hợp không cần làm gì không?
- Người viết có nói mình theo hệ nào không?
Câu hai là câu hữu ích nhất. Rất nhiều bài, sau khi bỏ phần diễn giải, vẫn còn lời khuyên tốt — thoáng hơn, sáng hơn, gọn hơn. Phần đó dùng được bất kể mình tin gì.
Khi bài viết nói về sức khoẻ
- Đây là chỗ cần nghiêm nhất. Một bài gắn bố trí nhà với việc chữa bệnh là bài nên dừng đọc.
- Triệu chứng kéo dài thì đi khám, và không có cách bố trí nào thay được điều đó.
- Bài nào khuyên ngừng điều trị hoặc thay thuốc bằng vật phẩm thì đó là bài nguy hiểm, không phải bài dở.
- Ẩm mốc, khói, thiếu sáng ảnh hưởng sức khoẻ thật — mấy thứ đó có nguồn y tế đàng hoàng, và nói được mà không cần diễn giải gì thêm.
Một lời tự nhận
Trang này cũng là một trang bán hàng, nên nó nằm trong chính phạm vi của bài này. Cách đọc ở trên áp dụng được cho cả trang này, và người đọc nên áp dụng.
Cái trang này cố giữ là ghi rõ chỗ nào mô tả, chỗ nào là tập tục, và chỗ nào là món đang bán — và nêu cả phương án không tốn tiền khi có. Còn việc kiểm thì là việc của người đọc, như với mọi trang khác.