Tra chữ Hán-Việt trong phong thuỷ: vì sao khó và cách làm

Ba bài trước nói những thuật ngữ cần biết, những chữ hay bị dùng sai, và cách đọc một bài phong thuỷ trên mạng. Bài này nói kỹ năng nền: tra một chữ Hán-Việt khi gặp nó.

Đây là chỗ khiến nhiều người tự học bỏ cuộc — đọc mà không hiểu chữ thì càng đọc càng mù mờ.

Vì sao khó

• Nhiều chữ Hán khác nhau cùng đọc thành một âm Việt — đây là nguyên nhân chính.
• Một chữ có nhiều nghĩa tuỳ chỗ nó đứng trong cụm.
• Tài liệu ít khi ghi chữ gốc, chỉ ghi âm Việt, nên người đọc không có manh mối.
• Nghĩa trong phong thuỷ có khi hẹp hơn nghĩa thông thường của cùng chữ đó.
• Bản chép tay và bản in cũ có lỗi, và lỗi được chép lại nhiều lần.

Tra ở đâu

• Từ điển Hán-Việt — bản giấy hoặc bản trực tuyến đều được, ưu tiên bản có ghi chữ Hán kèm âm.
• Từ điển tiếng Việt cho những chữ đã thành từ thông dụng.
• Chú giải trong chính cuốn sách đang đọc: sách nghiêm túc thường có phần này ở cuối.
• Hỏi người đọc được chữ Hán nếu quen ai — nhanh hơn tra mò rất nhiều.
• Cẩn thận với giải nghĩa trên mạng không ghi nguồn; sai một chữ là hiểu lệch cả đoạn.

Cách tra một cụm hai chữ

1. Tách hai chữ ra tra riêng trước.
2. Rồi tra cả cụm — nhiều cụm có nghĩa riêng không bằng tổng hai chữ.
3. Đọc lại câu gốc xem nghĩa vừa tra có hợp không.
4. Nếu không hợp thì chữ đó có thể là chữ đồng âm khác, tra tiếp phương án thứ hai.
5. Ghi lại kết quả, kèm câu mình đã gặp nó — lần sau đọc lại là nhớ ngay.

Vài cặp hay gây nhầm

• Những âm giống nhau mà chữ khác nhau xuất hiện rất nhiều trong tài liệu cũ — gặp một chữ mà nghĩa không hợp câu thì gần như chắc chắn là ca này.
• Chữ dùng trong tên riêng có khi giữ nghĩa cổ, khác nghĩa hiện dùng.
• Chữ được dịch thành một từ thuần Việt ở bản này, giữ nguyên âm Hán ở bản kia — hai bản nói cùng một thứ mà người đọc tưởng là hai.
• Đối chiếu hai bản dịch là cách nhanh nhất để lộ ra chuyện này.

Đọc bảng tra và sơ đồ

• Bảng tra thường viết tắt — tìm phần chú giải ký hiệu trước khi đọc số liệu.
• Chiều của sơ đồ có thể ngược với bản đồ hiện đại; xem chú thích hướng trước khi suy luận.
• Chữ trong sơ đồ cũ thường là chữ Hán, đối chiếu với phần chú giải trong sách.
• Chép lại sơ đồ ra giấy của mình bằng chữ mình đọc được là cách học nhanh nhất.

Cẩn thận với chữ nghe kêu

• Một số bài dùng thuật ngữ dày đặc không phải để chính xác hơn mà để nghe có vẻ uyên bác.
• Dấu hiệu nhận ra: bỏ hết thuật ngữ đi thì nội dung còn lại rất mỏng.
• Người hiểu việc thường giải thích được bằng lời thường, và sẵn lòng làm vậy khi được hỏi.
• Hỏi lại là quyền của người đọc — không hiểu một chữ không phải lỗi của mình.

Lập một bảng từ cho riêng mình

• Mỗi chữ một dòng: âm Việt, nghĩa, câu đã gặp, nguồn tra.
• Ghi cả chữ Hán nếu tra được — đây là thứ giúp phân biệt chữ đồng âm.
• Ghi ngày tra để sau này biết mình đã hiểu thế nào ở thời điểm nào.
• Để trong một tệp duy nhất, đừng rải ra nhiều chỗ.
• Đánh dấu chữ nào mình còn chưa chắc để lần sau tra lại, đừng để lẫn với chữ đã rõ.
• Bảng vài chục chữ là đủ đọc phần lớn tài liệu phổ thông.

Khi không tra được

• Ghi lại là chưa rõ thay vì đoán một nghĩa rồi dùng luôn — đoán sai thì cái sai đi theo mãi.
• Đọc tiếp phần còn lại, nhiều khi vài trang sau tác giả tự giải thích.
• Tìm cùng thuật ngữ trong một nguồn khác, cách dùng khác sẽ hé lộ nghĩa.
• Một chữ chưa rõ không chặn được việc đọc, miễn là mình biết mình chưa rõ.

Vì sao việc này đáng làm

Người hiểu thuật ngữ thì đọc được tài liệu gốc thay vì chỉ đọc bài viết lại — và tài liệu gốc bao giờ cũng dè dặt hơn, nói rõ chỗ nào là quy ước hơn.

Còn một cái lợi nữa, rất thực tế: người nói chuyện với mình sẽ khó dùng chữ lạ để làm mình choáng. Chữ nào cũng có nghĩa tra được, và người dùng chữ đúng thì không ngại giải thích.

Câu hỏi thường gặp