Ngũ hành nhìn như một hệ phân loại: nó làm được gì và không làm được gì

Hai bài trước nói hai vòng tương sinh tương khắc, và nói vì sao mỗi sách gán hành khác nhau cho cùng một thứ. Bài này lùi ra nhìn toàn cảnh: ngũ hành, xét về mặt cấu trúc, là một hệ phân loại.

Nhìn theo cách đó thì hiểu được cả vì sao nó hữu dụng lâu tới vậy, lẫn chỗ nó không làm được gì.

Hệ phân loại làm gì

Mọi hệ phân loại đều làm cùng mấy việc, dù là phân loại sinh vật, phân loại sách trong thư viện, hay phân loại hàng trong kho:

• Gom cái giống nhau lại để không phải nhớ từng thứ riêng lẻ.
• Cho một bộ chữ chung để người ta nói chuyện với nhau mà hiểu nhau.
• Gợi ra quan hệ: cái này với cái kia đứng cạnh nhau thì sao.
• Giúp nhớ — cái này là lý do các hệ cổ thường có cấu trúc gọn và đối xứng.

Ngũ hành làm được cả bốn, và đó là lý do nó sống lâu và lan rộng — nó là một công cụ tổ chức tri thức tốt.

Điều quyết định nằm ở khâu gán

Đây là điểm quan trọng nhất bài. Một hệ phân loại gồm hai phần:

1. Bộ luật giữa các nhóm — nhóm nào sinh nhóm nào, khắc nhóm nào. Phần này rõ ràng, học thuộc được, và ai cũng nói giống nhau.
2. Việc gán một thứ cụ thể vào một nhóm. Phần này mới là chỗ các sách nói khác nhau, như bài trước đã chỉ ra.

Nghĩa là: sức nặng của cả kết quả nằm ở khâu gán, không nằm ở bộ luật. Bộ luật có chặt tới đâu mà đầu vào gán khác nhau thì kết quả vẫn khác nhau.

Nên khi ai đó đưa ra một kết luận theo ngũ hành, câu đáng hỏi là "cái này được xếp vào hành nào, và vì sao" — chứ không phải hỏi về bộ luật, vì phần đó ít ai sai.

Vì sao năm nhóm phủ được mọi thứ

• Ít nhóm mà phủ rộng thì mỗi nhóm phải rất rộng — và nhóm rộng thì gần như thứ gì cũng xếp vào đâu đó được.
• Điều đó vừa là ưu điểm vừa là nhược điểm: tiện khi cần một khung để nghĩ, nhưng khó dùng để bác bỏ điều gì.
• Một hệ mà cái gì cũng giải thích được thì cũng là hệ khó kiểm — đây là nhận xét về cấu trúc, không phải lời chê.
• So sánh: các hệ phân loại hiện đại thường có tiêu chí gán rõ ràng và kiểm được, nên hai người gán độc lập sẽ ra cùng kết quả. Đó là khác biệt chính.

So với mấy hệ phân loại khác trong văn hoá

Ngũ hành không phải hệ duy nhất kiểu này, và đặt cạnh mấy hệ khác thì thấy rõ đặc điểm chung:

• Bốn phương tám hướng — chia không gian thành nhóm để dễ nói và dễ nhớ.
• Mười hai con giáp — chia thời gian thành chu kỳ, và gán cho mỗi phần một hình ảnh dễ nhớ.
• Bốn mùa — vừa là hiện tượng quan sát được, vừa là khung để tổ chức mùa vụ và sinh hoạt.
• Các hệ chia tính cách trong nhiều nền văn hoá — cùng cấu trúc: ít nhóm, mỗi nhóm rộng, ai cũng thấy mình trong đó.

Điểm chung của tất cả: chúng hữu dụng vì dễ nhớ và dễ dùng chung, chứ không phải vì chúng đo được thứ gì. Và đó không phải lời chê — một khung để nghĩ và một phép đo là hai thứ khác nhau, cả hai đều có chỗ của nó.

Dùng nó vào việc gì thì hợp

• Làm khung để nghĩ cho có hệ thống — đi qua từng nhóm thì đỡ bỏ sót, giống như một bảng kiểm.
• Làm ngôn ngữ chung khi bàn với người cùng hệ.
• Gợi ý phối màu, phối vật liệu — ở đây nó hoạt động như một bảng màu có sẵn, và chuyện đó có ích thật.
• Ghi nhớ một bộ quy ước cho gọn.

Không nên dùng vào việc gì

1. Không dùng để kết luận về sức khoẻ — đó là việc của y tế, và nói đã nhiều lần trên các trang này.
2. Không dùng để phán về người: hợp hay không hợp, tốt hay xấu.
3. Không dùng để quyết những việc có tiêu chí thực tế rõ ràng — chọn vật liệu chịu lực, chọn thiết bị điện, chọn trường cho con.
4. Không dùng để giải thích ngược chuyện đã xảy ra; giải thích sau khi biết kết quả thì hệ nào cũng làm được.

Điểm bốn đáng nói thêm: một hệ chỉ chứng tỏ được giá trị khi nó dự đoán trước, không phải khi nó giải thích sau. Đây là tiêu chuẩn chung, áp cho mọi hệ chứ không riêng hệ này.

Cách dùng của trang này

Trang ghi lại ngũ hành như một hệ quy ước có lịch sử lâu đời và có giá trị văn hoá, nói rõ chỗ nào là quy ước và chỗ nào là quan sát.

Khi mô tả một món hàng, nếu nói tới hành thì đó là ghi lại cách xếp phổ biến, không phải một tuyên bố về tác dụng. Và trang không dùng nó để nói rằng ai đó cần mua thêm một món nào.

Câu hỏi thường gặp