Vì sao là năm hành, không phải bốn hay bảy

Ba bài trước nói hai vòng sinh khắc, vì sao mỗi sách gán hành khác nhau, và ngũ hành như một hệ phân loại. Bài này hỏi một câu ít ai hỏi: vì sao lại là năm?

Câu hỏi này không phải để bắt bẻ. Trả lời nó giúp hiểu bản chất của mọi hệ phân loại — kể cả những hệ mình đang dùng hằng ngày mà không để ý.

Không phải nơi nào cũng dùng năm

• Truyền thống Hy Lạp cổ dùng bốn: đất, nước, khí, lửa.
• Một số truyền thống Ấn Độ dùng năm, nhưng năm mục không trùng với năm hành.
• Truyền thống Trung Hoa dùng năm với một đặc điểm riêng: chúng được mô tả như các giai đoạn chuyển hoá, không phải các chất liệu tách rời.
• Số khác nhau mà các hệ vẫn dùng được trong hàng nghìn năm — điều này tự nó đã đáng suy nghĩ.

Con số nói lên điều gì

1. Quá ít mục thì không phân biệt được gì — hai mục chỉ cho biết có và không.
2. Quá nhiều mục thì không ai nhớ nổi, và hệ mất tác dụng làm công cụ nghĩ.
3. Năm là con số vừa đủ để tạo ra nhiều mối quan hệ mà vẫn nhớ được.
4. Với năm mục thì mỗi mục có đúng bốn quan hệ với các mục còn lại — đủ phong phú, chưa rối.
5. Đây là lý do thực dụng, không phải lý do siêu hình.

Vòng tròn khép kín

• Năm mục cho phép xếp thành một vòng, mỗi mục nối tiếp mục sau.
• Vòng khép kín thì không có điểm đầu và điểm cuối — hợp với cách nghĩ theo chu kỳ.
• Và cho phép có vòng thứ hai đi theo cách khác, nối các mục không liền nhau.
• Bốn mục cũng xếp vòng được nhưng vòng thứ hai sẽ chỉ là hai cặp đối nhau, kém phong phú hơn.

Nó có phản ánh thế giới thật không

• Không theo nghĩa của khoa học tự nhiên — bảng tuần hoàn hoá học không có năm nguyên tố.
• Nhưng nó là một hệ phân loại, và hệ phân loại thì được đánh giá bằng chỗ có dùng được không, chứ không phải bằng chỗ có đúng vật lý không.
• Cách đọc thành thật nhất: đây là khung để sắp xếp quan sát và ghi nhớ mối liên hệ.
• Đừng đòi nó làm việc của một lý thuyết khoa học, và cũng đừng bác bỏ nó vì nó không phải như vậy.

Những hệ phân loại mình vẫn dùng hằng ngày

• Bảy ngày trong tuần — không có gì trong tự nhiên bắt buộc phải là bảy.
• Bốn nhóm máu, mười hai tháng, hai bốn giờ: tiện dùng, và ai cũng đồng ý nên nó chạy được.
• Phân loại trong thư viện, trong siêu thị: cũng là ngăn kéo do người đặt ra.
• Chúng hữu ích vì được dùng chung, không phải vì chúng là sự thật của tự nhiên.

Cách đọc một tài liệu nói về ngũ hành

• Xem tác giả có nói rõ mình theo bảng nào không — người cẩn thận thì có.
• Xem họ dùng nó để mô tả hay để tiên đoán; mô tả thì hợp lý, tiên đoán thì nên dè dặt.
• Xem có chỗ nào bị ép: thứ nào tác giả gán vội để cho đủ năm mục.
• Xem kết luận có dẫn về một món phải mua không — nếu có, đọc phần đó với con mắt khác.

Giới hạn cần nói rõ

• Mọi hệ phân loại đều có chỗ ép: có thứ không thuộc hẳn mục nào, có thứ thuộc nhiều mục.
• Người dùng khác nhau gán khác nhau — bài trước đã nói vì sao mỗi sách gán hành khác nhau.
• Hệ càng gọn thì càng phải ép nhiều; đây là cái giá của việc dễ nhớ.
• Không dùng nó để kết luận về sức khoẻ — đó là việc của bác sĩ, và nhầm chỗ này có thể chậm trễ việc chữa trị.
• Không dùng nó để phân loại con người thành hợp và không hợp trong chuyện hệ trọng.

Vì sao câu hỏi này đáng hỏi

Hỏi vì sao là năm là cách nhanh nhất để thấy hệ này do người đặt ra, trong một hoàn cảnh cụ thể, cho những mục đích cụ thể. Thấy được điều đó thì đọc mọi tài liệu về nó cũng bình tĩnh hơn.

Một cách nghĩ dễ chịu hơn

Có thể xem ngũ hành như một bộ ngăn kéo có năm ngăn. Ngăn kéo giúp tìm đồ nhanh hơn là để đống. Nhưng không ai nghĩ rằng thế giới vốn được chia sẵn thành năm ngăn — ngăn là do mình đặt ra.

Hiểu vậy thì dùng nó thoải mái hơn, và cũng khó bị ai dùng nó để doạ mình hơn.

Câu hỏi thường gặp