Vì sao mỗi sách gán hành khác nhau cho cùng một thứ
Bài trước nói hai vòng sinh khắc. Bài này nói chuyện làm người mới đọc bối rối nhất: cùng một thứ mà mỗi sách xếp một hành.
Màu này sách nói thuộc Hỏa, sách khác nói Thổ. Con số này chỗ này bảo Kim, chỗ kia bảo Thủy. Không phải ai chép sai — có nhiều hệ gán chạy song song.
Vì sao có nhiều hệ gán
Việc gán một thứ vào một hành là quy ước, và quy ước thì phụ thuộc vào cách người ta chọn tiêu chí. Vài nguồn gốc của sự khác nhau:
- Gán theo hình dạng — nhọn, vuông, tròn, dài, lượn sóng.
- Gán theo màu.
- Gán theo chức năng hoặc tính chất — nóng, lạnh, cứng, mềm.
- Gán theo vị trí trong một sơ đồ nào đó.
- Gán theo con số đi kèm.
Một vật có đủ các thuộc tính trên cùng lúc, nên xếp theo tiêu chí nào thì ra hành nấy. Cái bàn gỗ hình vuông màu nâu — xếp theo chất liệu thì một đằng, theo hình dạng thì một nẻo.
Ba ví dụ hay gặp
Màu sắc. Cùng một sắc mà tùy đậm nhạt, tùy cách gọi tên, và tùy hệ gán, có thể rơi vào hai hành khác nhau. Màu trung gian như be, xám, nâu đất thì càng nhiều cách xếp.
Hướng. Có nhiều cách sắp bát quái vào tám hướng, và mỗi cách kéo theo một cách gán hành khác — điều đã nói ở bài về bát quái.
Con số. Số được gán hành theo sơ đồ này thì khác với theo sơ đồ kia, và người đọc không biết đang xem theo sơ đồ nào thì thấy mâu thuẫn.
Điều này nói lên gì về hệ
Không phải hệ này lộn xộn. Nó nói rằng đây là một khung phân loại linh hoạt, và tính linh hoạt đó vừa là điểm mạnh vừa là điểm yếu:
- Mạnh ở chỗ áp được vào bất cứ lĩnh vực nào — y, lịch, nhạc, kiến trúc.
- Yếu ở chỗ không có một câu trả lời duy nhất cho những câu hỏi kiểu "cái này thuộc hành gì".
Ai chờ đợi một bảng tra chuẩn duy nhất sẽ luôn thất vọng, vì bảng đó chưa từng tồn tại.
Cách xử khi gặp mâu thuẫn
- Xem nguồn đang dùng tiêu chí nào — nhiều sách có nói, chỉ là ở phần đầu mà người ta hay bỏ qua.
- Chọn một nguồn và theo, như đã nói ở nhiều bài khác.
- Đừng cộng dồn nhiều bảng gán — làm vậy thì thứ gì cũng thuộc mọi hành, và hệ mất hết ý nghĩa.
- Ghi lại mình theo bảng nào, cùng chỗ với các ghi chép khác về nhà.
Khi ai đó nói chắc nịch
Gặp người khẳng định dứt khoát rằng một thứ "chắc chắn thuộc hành này", có hai khả năng:
- Họ đang nói trong một hệ cụ thể mà quên nói ra — trường hợp phổ biến và không có gì sai.
- Họ không biết là có nhiều hệ.
Cách hỏi lịch sự và hữu ích: "Cái này theo cách gán nào ạ?" Người rành sẽ trả lời được ngay, và cuộc trò chuyện đi tiếp thay vì thành tranh cãi.
Phần dùng được cho người thường
Với người không đi sâu, đây là phần đáng nhớ:
- Hệ này là cách nhóm và cách nghĩ, không phải bảng tra cố định.
- Mâu thuẫn giữa các nguồn là bình thường và giải thích được, không phải dấu hiệu ai đó dốt.
- Nhất quán trong một hệ có giá trị hơn tìm hệ đúng nhất.
- Đừng để việc gán hành quyết định những chuyện tốn kém — vì chính việc gán đã là quy ước.
Điểm cuối là phần thực tế nhất: nếu một quyết định lớn phụ thuộc vào việc một thứ thuộc hành nào, mà điều đó lại tùy sách, thì cơ sở của quyết định mỏng hơn vẻ ngoài của nó.
Vẫn có phần ổn định giữa các nguồn
Bài này nói nhiều về khác biệt, nên cần nói cho cân: không phải mọi thứ đều tùy sách. Có một phần lõi mà gần như nguồn nào cũng thống nhất:
- Hai vòng sinh và khắc giữa năm hành — thứ tự này ổn định.
- Cặp màu tiêu biểu của mỗi hành ở dạng thuần nhất: màu rất đỏ, màu rất xanh lá, màu trắng bạc.
- Nhóm chất liệu rõ ràng: gỗ, kim loại, nước.
- Bốn hướng chính và bốn mùa gắn với hành nào — phần này khá thống nhất trong các nguồn phổ biến.
Khác biệt tập trung ở vùng trung gian: màu pha, vật nhiều chất liệu, hướng phụ, con số. Nên khi thấy hai nguồn chỏi nhau, thường là đang ở vùng trung gian đó — và vùng trung gian thì chọn theo nguồn mình dùng, không cần tranh cãi.