Ngũ hành ngoài phong thủy: đông y, âm nhạc, ẩm thực — cùng bộ chữ, khác hệ
Bốn bài trước của mục này nói hai vòng tương sinh tương khắc và cách dùng cho đúng, vì sao mỗi sách gán hành khác nhau cho cùng một thứ, ngũ hành nhìn như một hệ phân loại thì làm được gì và không làm được gì, và vì sao lại là năm hành.
Bài này nhìn ra ngoài phạm vi phong thủy. Bộ chữ ấy được dùng trong nhiều lĩnh vực khác, và mỗi lĩnh vực là một hệ riêng — đây là điều cần biết trước khi đọc bất kỳ lập luận nào nối chúng lại với nhau.
Cùng bộ chữ, nhiều hệ khác nhau
- Y học cổ truyền dùng ngũ hành để xếp các tạng phủ và các quan hệ giữa chúng, gắn với cả một hệ thống chẩn trị riêng.
- Âm nhạc cổ dùng nó cho hệ thống âm giai năm bậc.
- Ẩm thực nói tới năm vị và cách phối chúng trong một bữa ăn.
- Lịch pháp và can chi gắn hành với can, với chi, với năm tháng.
- Phong thủy gắn hành với hướng, màu sắc, vật liệu, hình khối.
Điểm chung duy nhất là chúng dùng chung năm cái tên và chung hai vòng quan hệ. Còn nội dung mà mỗi hệ gán cho các tên đó thì khác hẳn nhau, vì chúng phục vụ những việc khác nhau.
🔴 Cái bẫy: bắc cầu qua các hệ
Đây là lỗi lập luận phổ biến nhất quanh chủ đề này, và nó nghe rất trơn tru:
- "Hành này ứng với tạng kia, mà nhà bạn thiếu hành đó, nên người trong nhà hay đau chỗ ấy."
- "Bạn thuộc hành này nên nên ăn nhiều vị kia."
- "Màu này thuộc hành đó, mà hành đó khắc tạng này, nên đừng sơn phòng ngủ màu ấy."
Mỗi câu đều nhảy từ hệ này sang hệ khác chỉ bằng việc dùng chung một cái tên. Đó không phải suy luận; đó là chơi chữ.
Quan trọng hơn: mọi câu chạm tới bệnh tật đều phải đi qua bác sĩ. Một lời khuyên về sức khoẻ hay về ăn uống nên đến từ người có chuyên môn y tế hoặc dinh dưỡng, chứ không đến từ việc tra bảng hành của hướng nhà.
Vì sao bộ chữ này lại phủ rộng tới vậy
Vì nó là một khung phân loại rất tiện: năm nhóm, với hai kiểu quan hệ giữa các nhóm. Khung như vậy áp được lên gần như bất cứ thứ gì — và chính điều đó vừa là sức mạnh vừa là điểm yếu.
Sức mạnh: nó cho người ta một cách sắp xếp và ghi nhớ, một ngôn ngữ chung để bàn luận. Bài về ngũ hành như một hệ phân loại trong mục này đã nói kỹ.
Điểm yếu: một khung áp được lên mọi thứ thì không loại trừ được gì cả. Và một hệ thống không loại trừ được gì thì rất khó kiểm chứng — bạn luôn tìm được cách xếp bất kỳ quan sát nào vào một ô nào đó.
Một ví dụ cụ thể về chỗ hai hệ không khớp
Lấy màu sắc làm ví dụ. Trong hệ phong thủy, màu được gán hành theo một bảng quy ước, và bảng đó phục vụ việc phối màu trong không gian. Trong ẩm thực, năm vị được xếp theo hành để bàn về cách phối vị trong một bữa ăn. Hai bảng này không quy về nhau: không có cách nào suy từ màu sơn phòng khách ra vị mà bữa cơm nhà bạn nên có.
Nghe hiển nhiên khi viết ra như vậy, nhưng các lập luận bắc cầu thường không hiện ra rõ ràng thế. Chúng đi vòng qua vài bước trung gian, mỗi bước nghe hợp lý, và tới cuối thì kết luận đã nhảy sang một hệ hoàn toàn khác mà người đọc không nhận ra mình đã đi qua ranh giới nào.
Cách tự vệ đơn giản nhất là hỏi ngược lại: điều này được kiểm chứng thế nào, và trong hệ nào? Câu hỏi đó không đòi bạn phải biết nhiều, nó chỉ đòi bạn chậm lại một nhịp.
Cách đọc một lập luận có chữ ngũ hành
- Xác định hệ. Câu này đang nói trong hệ nào — nhà cửa, sức khoẻ, ăn uống, lịch pháp?
- Tìm chỗ nhảy hệ. Nếu trong một đoạn mà hệ đổi, hãy đọc chậm chỗ đó.
- Thử bỏ tên hành đi. Diễn đạt lại câu bằng ngôn ngữ cụ thể. Nếu vẫn có nghĩa thì lập luận có nội dung; nếu thành vô nghĩa thì cái tên hành đang làm toàn bộ công việc thuyết phục.
- Hỏi hệ quả. Câu này dẫn tới hành động gì, tốn bao nhiêu, và ai được lợi từ hành động đó?
Bước cuối lọc được phần lớn nội dung viết ra để bán hàng.
Phần dùng được, giữ lại
Nói cho công bằng, trong hệ phong thủy thì ngũ hành vẫn là công cụ hữu ích để bàn về sự hài hoà: nó buộc người ta nghĩ tới quan hệ giữa các thành phần thay vì nhìn từng món riêng lẻ. Chọn màu, chọn vật liệu, chọn hình khối sao cho chúng ăn nhập với nhau là việc có thật và có kết quả nhìn thấy được.
Chỉ cần giữ ranh giới: dùng nó trong hệ của nó, và đừng để nó trở thành lời khuyên y tế.
Nói gọn lại
Ngũ hành là một khung phân loại được nhiều lĩnh vực mượn dùng, mỗi nơi gán một nội dung khác nhau. Bắc cầu giữa các hệ chỉ vì chúng chung tên gọi là lỗi lập luận, không phải suy luận. Dùng nó trong phạm vi của từng hệ thì nó là công cụ sắp xếp tốt; đưa nó sang chuyện bệnh tật thì hãy dừng lại và hỏi bác sĩ.