Những con số trong phong thuỷ đến từ đâu

Ba, năm, tám, chín, mười hai, hai mươi tư, sáu mươi, sáu mươi tư — đọc về phong thuỷ thì gặp đi gặp lại mấy con số này. Bài này truy xem mỗi con số đến từ đâu.

Điều thú vị: phần lớn chúng đến từ cấu trúc chứ không phải từ quy ước tuỳ tiện.

Hai — nền của mọi thứ

Âm và dương. Hai vạch trong Kinh Dịch. Đây là số cơ sở, và nhiều con số khác là luỹ thừa của nó.

Ba

Ba vạch trong một quẻ đơn. Con số này quyết định vì sao có tám quẻ.

Tam tài — thiên, địa, nhân: trời, đất, người. Bộ ba khái niệm nền của tư tưởng Á Đông.

Tam nguyên trong huyền không — thượng nguyên, trung nguyên, hạ nguyên.

Năm

Ngũ hành — Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ.

Vì sao năm chứ không phải bốn hay sáu thì không có câu trả lời dứt khoát; các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều giả thuyết về nguồn gốc, gắn với quan sát thiên văn, với phân loại vật chất, hoặc với cấu trúc của chính hệ tư tưởng đó.

Đáng chú ý: hệ bốn yếu tố của phương Tây cổ đại (đất, nước, khí, lửa) là một hệ khác, và việc so sánh hai hệ này với nhau thường dẫn tới hiểu sai — chúng không tương ứng một-một.

Tám

Tám quẻ — hai mũ ba, từ ba vạch mỗi vạch hai khả năng.

Tám hướng — bốn hướng chính cộng bốn hướng phụ, mỗi hướng 45 độ.

Tám cung mệnh trong bát trạch.

Ba cái này liên kết với nhau: tám quẻ được gán cho tám hướng, và tám cung mệnh dùng chính tên tám quẻ.

Chín

Cửu cung — chín ô trong một lưới ba nhân ba. Tám hướng cộng ô giữa.

Cửu tinh — chín sao trong huyền không, đánh số một tới chín và "bay" qua chín cung.

Lạc thư — lưới ba nhân ba với các số từ một tới chín sắp xếp sao cho tổng mỗi hàng, mỗi cột và mỗi đường chéo đều bằng mười lăm. Đây là một ma phương bậc ba, và về mặt toán học thì chỉ có một cách sắp xếp duy nhất (không tính các phép xoay và lật). Điều này thì kiểm chứng được và khá đẹp.

Cửu vận — chín vận trong tam nguyên cửu vận, mỗi vận hai mươi năm, tổng một trăm tám mươi năm.

Mười

Mười thiên can — Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý.

Mười này liên hệ với năm: mỗi hành trong ngũ hành có một can dương và một can âm, năm nhân hai bằng mười.

Mười hai

Mười hai địa chi — Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi.

Mười hai con giáp — lớp gán con vật cho mười hai chi, thêm vào sau.

Mười hai giờ trong ngày — mỗi giờ hai tiếng đồng hồ.

Mười hai tháng trong năm.

Con số mười hai thường được cho là liên quan tới chu kỳ mặt trăng trong một năm (khoảng mười hai lần trăng tròn) và tới chu kỳ của Mộc tinh (khoảng mười hai năm) — đây là những giải thích được nhắc nhiều, dù mức độ chắc chắn khác nhau.

Hai mươi bốn

Nhị thập tứ sơn — hai mươi bốn hướng, mỗi hướng 15 độ. Ghép từ mười hai địa chi, tám thiên can (bỏ hai can) và bốn quẻ.

Hai mươi tư tiết khí trong năm — mỗi tiết khoảng mười lăm ngày, tính theo vị trí mặt trời.

Hai cái này đều là mười hai nhân hai, và cả hai đều chia một vòng (vòng tròn hoặc vòng năm) thành hai mươi bốn phần bằng nhau.

Hai mươi tám

Nhị thập bát tú — hai mươi tám chòm sao dọc theo đường đi của mặt trăng trên bầu trời. Con số này gắn với chu kỳ mặt trăng: mặt trăng đi hết một vòng trong khoảng hai mươi bảy tới hai mươi tám ngày.

Đây là một trong những con số có nguồn gốc thiên văn rõ nhất.

Sáu mươi

Chu kỳ can chi — mười can ghép mười hai chi. Không phải một trăm hai mươi mà là sáu mươi, vì can và chi luôn ghép cùng tính âm dương: can lẻ với chi lẻ, can chẵn với chi chẵn.

Về mặt toán học, sáu mươi là bội chung nhỏ nhất của mười và mười hai.

Sáu mươi năm một vòng — chu kỳ này là lý do người ta nói "một hoa giáp".

Sáu mươi tư

Sáu mươi tư quẻ — tám nhân tám, hay hai mũ sáu.

Một trăm tám mươi

Tam nguyên cửu vận — ba nguyên, mỗi nguyên ba vận, mỗi vận hai mươi năm. Ba nhân ba nhân hai mươi bằng một trăm tám mươi.

Cũng bằng ba lần chu kỳ sáu mươi năm.

Mẫu hình rút ra

Nhìn cả danh sách thì thấy:

Nhiều con số đến từ tổ hợp: tám, sáu mươi tư, sáu mươi, một trăm tám mươi. Chúng là kết quả của phép nhân, không phải lựa chọn tuỳ tiện.

Một số đến từ quan sát thiên văn: mười hai, hai mươi tám, hai mươi tư. Chúng gắn với chu kỳ trăng và chu kỳ mặt trời.

Một số là quy ước có nguồn gốc còn tranh luận: năm hành, ba tài.

Và có một trường hợp toán học thuần tuý: Lạc thư là ma phương bậc ba, và tính chất của nó kiểm chứng được.

Đây là điều đáng nói: hệ thống này có cấu trúc nội tại chặt chẽ. Việc nó chặt chẽ về mặt cấu trúc không có nghĩa là nó dự đoán đúng điều gì về thế giới — nhưng nó giải thích vì sao hệ này bền và vì sao người ta học được nó.

Một cảnh báo về cách đọc các con số

Việc một hệ thống có cấu trúc toán học đẹp thường được dùng làm luận điểm cho rằng nó "khoa học". Đây là bước nhảy không hợp lệ.

Cấu trúc nội tại nhất quán và khớp với thực tế bên ngoài là hai chuyện khác nhau. Một hệ có thể rất chặt chẽ bên trong mà không nói đúng điều gì về thế giới — cờ vua cũng có luật chặt chẽ.

Biết ranh giới đó giúp thưởng thức vẻ đẹp cấu trúc của hệ này mà không phải khoác cho nó chiếc áo nó không mặc.

Khi con số bị dùng để bán hàng

Mặt trái đáng nói: các con số này đôi khi được dùng theo cách khác hẳn.

"Phải đủ chín món", "phải có đúng tám viên". Số lượng trong một bộ vật phẩm thường là chuyện bán hàng chứ không phải yêu cầu của hệ thống. Các con số trong hệ này là số cấu trúc — tám quẻ, chín cung — chứ không phải số lượng đồ vật cần mua.

Giá gắn với con số. Món giá tám triệu tám, biển số nhiều số tám — đây là hiện tượng thị trường có thật, và nó phản ánh nhu cầu chứ không phản ánh tính chất của món hàng.

"Số này rất hiếm". Với số điện thoại và biển số thì độ hiếm có thể là thật, nhưng giá thì do thị trường và do người bán đặt.

Cách phân biệt: con số trong hệ thống là con số của cấu trúc — bạn không mua được chúng. Còn con số trên hoá đơn thì khác.

Học hệ này cho vui

Nếu bạn thấy phần cấu trúc thú vị, có mấy hướng tìm hiểu không tốn gì:

Thử tự dựng bảng can chi sáu mươi. Viết mười can và mười hai chi rồi ghép — bạn sẽ thấy vì sao nó dừng ở sáu mươi chứ không phải một trăm hai mươi.

Thử dựng lại Lạc thư. Xếp chín số vào lưới ba nhân ba sao cho mọi hàng cột chéo đều bằng mười lăm. Đây là một bài toán vui và bạn sẽ thấy nó chỉ có một lời giải.

Thử liệt kê tám quẻ bằng cách viết ra mọi tổ hợp ba vạch.

Ba việc này cho bạn cảm giác về cấu trúc của hệ tốt hơn nhiều so với đọc mô tả — và chúng đều là toán học phổ thông.

Tóm lại

Phần lớn con số trong hệ này đến từ cấu trúc chứ không tuỳ tiện: tám là hai mũ ba, sáu mươi tư là hai mũ sáu, sáu mươi là bội chung nhỏ nhất của mười và mười hai, một trăm tám mươi là ba nhân ba nhân hai mươi. Một số đến từ quan sát thiên văn — mười hai gắn với chu kỳ trăng trong năm, hai mươi tám với chu kỳ mặt trăng trên bầu trời, hai mươi tư với tiết khí theo mặt trời. Lạc thư là ma phương bậc ba và tính chất của nó kiểm chứng được. Nhưng cấu trúc nội tại chặt chẽ và khớp với thực tế bên ngoài là hai chuyện khác nhau.