Hai cách xếp bát quái: Tiên thiên và Hậu thiên khác nhau ở đâu

Ba bài trước nói tám quẻ dùng từ đâu, cấu trúc tổ hợp của quẻ, và cách đọc sơ đồ bát quái trên vật phẩm. Bài này nói chỗ khiến người mới bối rối nhất: có hai cách xếp tám quẻ ấy thành vòng.

Cùng tám quẻ, cùng tên gọi, nhưng vị trí trên vòng khác nhau — và tài liệu thường không nói rõ mình đang dùng cái nào.

Hai sơ đồ, hai tên gọi

• Một sơ đồ được gọi là Tiên thiên, sắp theo nguyên tắc đối xứng: mỗi quẻ đứng đối diện quẻ có ba vạch ngược lại hoàn toàn.
• Sơ đồ kia được gọi là Hậu thiên, gắn với phương hướng và với chu kỳ mùa.
• Cả hai đều dùng đúng tám quẻ ấy, không quẻ nào bị thêm hay bớt.
• Khác nhau chỉ ở chỗ quẻ nào đứng ở vị trí nào trên vòng tròn.

Cách nhận ra nhanh

1. Tìm cặp đối diện nhau trên sơ đồ.
2. Nếu mọi cặp đối diện đều là hai quẻ vạch ngược nhau hoàn toàn — ba vạch liền đối ba vạch đứt — thì đó là sơ đồ đối xứng.
3. Nếu các cặp đối diện không theo quy luật ấy thì đó là sơ đồ kia.
4. Chỉ cần kiểm một cặp là gần như biết, kiểm hai cặp là chắc.
5. Không cần thuộc lòng vị trí — chỉ cần biết cách kiểm.

Mỗi cách thường dùng vào việc gì

• Sơ đồ đối xứng thường xuất hiện trong phần lý thuyết và trên vật trang trí — nó cân đối nên nhìn đẹp.
• Sơ đồ gắn phương hướng thường dùng trong phần ứng dụng, vì nó có gắn với tám hướng.
• Nhiều dòng dùng cả hai cho hai việc khác nhau trong cùng một hệ.
• Có dòng chỉ dùng một, và đó là quyết định của dòng ấy chứ không phải sai.

Vì sao có tới hai cách xếp

• Hai sơ đồ ra đời để trả lời hai câu hỏi khác nhau: một bên hỏi về quan hệ giữa các quẻ với nhau, một bên hỏi về quan hệ giữa quẻ với không gian và thời gian.
• Một hệ phân loại thường có nhiều cách sắp — giống như cùng một tủ sách xếp theo tác giả hoặc theo chủ đề.
• Cách sắp nào cũng giữ nguyên nội dung, chỉ đổi thứ dễ thấy ra.
• Hiểu vậy thì không còn thấy mâu thuẫn ở chỗ vốn không có mâu thuẫn.

Trên vật trang trí thì sao

• Phần lớn vật trang trí dùng sơ đồ đối xứng vì nó cân, nhìn hợp mắt.
• Nhiều vật in sơ đồ chỉ để trang trí, không hàm ý gì về cách dùng.
• Người bán không phải lúc nào cũng biết vật mình bán in sơ đồ nào — hỏi là chuyện bình thường.
• Đừng suy cách dùng từ hình in trên vật; hai chuyện đó tách rời nhau.

Vì sao hay nhầm

• Tài liệu phổ thông hay vẽ sơ đồ mà không ghi tên, người đọc không biết đang xem cái nào.
• Vật trang trí thường dùng sơ đồ đối xứng, còn bài viết hướng dẫn lại nói theo sơ đồ kia — hai thứ trong cùng một trang mà khác nhau.
• Dịch từ nguồn khác có khi bỏ mất phần ghi chú.
• Người viết lại không kiểm nguồn gốc, chép hình một nơi và chép chữ một nơi khác.

Hậu quả thật của việc nhầm

• Đọc một sơ đồ bằng bảng giải của sơ đồ kia thì mọi kết luận đều lệch, mà không có dấu hiệu gì báo sai.
• Hai người dùng hai sơ đồ sẽ tranh luận mãi không xong vì tưởng đang nói cùng một thứ.
• Cách chặn lỗi này rất đơn giản: hỏi một câu — đang dùng sơ đồ nào.
• Vẽ lại sơ đồ ra giấy của mình rồi đối chiếu với tài liệu — cách chậm hơn nhưng nhớ lâu hơn nhiều.
• Người nắm việc trả lời ngay; người chép lại thì lúng túng, và đó cũng là thông tin đáng biết.

Ghi lại khi đọc tài liệu

• Ghi bên lề: tài liệu này dùng sơ đồ nào.
• Nếu tài liệu không nói thì tự kiểm bằng cách xem cặp đối diện, rồi ghi lại kết quả.
• Đừng trộn bảng tra của hai nguồn khác sơ đồ — đây là lỗi gây hại âm thầm nhất.
• Bảng ghi vài dòng là đủ dùng lâu dài.

Một lời khuyên cho người mới

Đừng cố học thuộc cả hai vị trí ngay từ đầu. Học cách phân biệt trước, học vị trí sau — biết mình đang xem cái nào thì lúc cần tra vẫn tra được, còn thuộc lòng mà nhầm sơ đồ thì thuộc cũng vô ích.

Và nhớ rằng đây là hai quy ước sắp xếp, không phải hai sự thật cạnh tranh nhau. Hỏi cái nào đúng hơn là hỏi sai câu.

Câu hỏi thường gặp